Khám phá các đặc điểm, cách trồng và chăm sóc cây sa nhân

Cây sa nhân – còn được gọi là cây muối mặn, là một loài cây thuốc, cây dược liệu quý. Ngoài khả năng trị các bệnh về đường ruột và tiêu hóa kém, sa nhân còn được sử dụng làm gia vị hương liệu trong ẩm thực. Loài cây này rất phổ biến trong nước và cũng được xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Hãy cùng camnangnuoitrong tìm hiểu sâu hơn về các đặc tính và công dụng của cây sa nhân này nhé!

cay-sa-nhan

Tổng quan về cây sa nhân 

Cây Sa Nhân, có tên khoa học là Amomum xanthioides, thường mọc tự nhiên dưới tán rừng và được nhân dân thu hái quả. 

Năm 1980, Viện Khoa học Lâm nghiệp đã thực hiện thí nghiệm trồng sa nhân dưới tán rừng mỡ 20 tuổi, với độ tán che 0,6 trên diện tích 3ha. Mật độ trồng sa nhân dưới tán rừng mỡ tại trạm Nghiên cứu Lâm sinh Cầu Hai (Phú Thọ) là 10.000 cây/ha. Sau 2 năm trồng, cây sa nhân đã cho quả, với năng suất 25-50kg khô/ha.

Trong những năm gần đây, với giá trị kinh tế cao của cây sa nhân, nhiều hộ gia đình nông dân ở Mai Châu (tỉnh Hòa Bình) đã chuyển sang trồng sa nhân dưới tán rừng, mang lại mức năng suất khá cao là 100-200kg/ha, tương đương giá trị 7-14 triệu đồng.

Ở 3 xã Thượng Cửu, Đông Cửu, Hạ Cửu thuộc huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ, đã có 300ha rừng gỗ tự nhiên. Với sự tồn tại tự nhiên của cây sa nhân ở tầng thảm tươi dưới tán rừng, người dân địa phương đã biết bảo vệ, nuôi dưỡng, chăm sóc và thậm chí trồng thêm cây sa nhân, tạo ra các khu rừng với sự xen kẽ giữa cây gỗ tự nhiên và cây sa nhân dày đặc. Hằng năm, người dân trong khu vực này đã bán khoảng 2-3 tấn quả sa nhân khô trị giá 180-270 triệu đồng.

Ở Trung Quốc, kinh doanh sa nhân trồng dưới tán rừng đã đạt năng suất cao là 400kg quả khô/ha. Họ đã tận dụng hiệu quả côn trùng để thụ phân cho hoa sa nhân.

Trồng sa nhân dưới tán rừng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Đây là một phương pháp trồng cây hiệu quả và bền vững, phù hợp với môi trường tự nhiên của cây sa nhân.

cay-sa-nhan
Cây sa nhân

Phân loại cây sa nhân

Việt Nam có khoảng 16 loài Sa Nhân, nhưng trong việc sản xuất, có 3 loài Sa Nhân được gây trồng phổ biến và có năng suất cũng như chất lượng tương đối cao. Dưới đây là những đặc điểm chung của ba loài Sa Nhân này:

1. Sa nhân xanh (Amomum xanthioides)

– Hoa có màu trắng với đốm tím.

– Quả có hình trứng, màu xanh lục và có gai dầu.

– Hạt của cây có dạng u lồi.

2. Sa nhân đỏ (Amomum villosum)

– Hoa có 2 vạch màu đỏ và vàng.

– Quả có hình cầu, có màu đỏ hoặc xanh lục. Mùa quả chín từ tháng 7 đến tháng 8.

– Hạt của cây có dạng u nhỏ.

3. Sa nhân tím (Amomum longiligulare)

– Hoa có màu trắng, mép có viền màu vàng, và vạch màu tím đỏ.

– Quả có hình cầu, màu tím mốc. Cây có hai mùa thu hoạch, một vào mùa hè và một vào mùa đông.

– Hạt của cây có dạng ba mảnh tù và có gân đều.

  Làm sao để trồng ớt trên ban công hoặc sân thượng ra sai quả?

Đây là những thông tin cơ bản về ba loài Sa Nhân phổ biến và được trồng trong việc sản xuất. Các loài này có đặc điểm khác nhau và đem lại giá trị kinh tế cho người trồng.

cay-sa-nhan
Sa nhân tím (Amomum longiligulare)

Đặc điểm của cây sa nhân

Đặc điểm hình thái

Cây sa nhân, thuộc họ gừng, là một loài cây thân thảo sống lâu năm và mọc thành khóm. Cây có chiều cao khoảng 1,5-2m. Lá của cây có màu xanh đậm, dài khoảng 25-35cm và rộng 10-15cm, với bề mặt lá nhẵn. Thân ngầm và rễ của cây phát triển tập trung ở tầng đất mặt từ 0-15cm, phát triển theo mặt nằm ngang và không xuyên sâu.

Hằng năm, mỗi cây sa nhân sinh ra khoảng 3-5 “tia thân ngầm” nằm sâu từ 1-2cm dưới mặt đất. Những tia thân này xuyên sâu vào đất và sau đó trồi lên mặt đất để tạo thành cây sa nhân mới.

Vào mùa xuân, các chồi hoa sẽ được hình thành trên các tia thân ngầm này tại điểm gần gốc cây mẹ và gần mặt đất. Điều này tạo ra cảm giác như chùm hoa và quả sa nhân nảy mọc từ dưới đất lên. Thảm tươi của cây sa nhân dưới tán rừng có mật độ tương đối dày đặc và có thể che phủ đất tốt.

Phân bố 

Sa nhân tồn tại dưới nhiều loài khác nhau và mang đặc điểm sinh thái khác nhau. Ở Việt Nam, cây sa nhân phân bố rộng, từ vùng Bảy Núi thuộc tỉnh An Giang đến đồng bằng Nam Bộ (vĩ độ 8o Bắc) và tới vùng núi phía Bắc, huyện Nguyên Bình thuộc tỉnh Cao Bằng ở vĩ độ 23o Bắc. Các khu vực này đều có sự phân bố tự nhiên của cây sa nhân.

Cây sa nhân cũng tự nhiên mọc ở vùng đồi, các vùng cao nguyên như Tây Nguyên, Mộc Châu (Sơn La), Đồng Văn (Hà Giang), và các vùng núi có độ cao trên 1000m so với mực nước biển.

Tuy nhiên, cây sa nhân tập trung phân bố nhiều nhất ở các vùng có độ cao dưới hoặc bằng 800m và có lượng mưa nằm trong khoảng 1500-3000mm. Đây là những vùng có điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây sa nhân.

Cây sa nhân thường mọc trên đất tốt, giàu mùn, đạm và kali. Đặc biệt, đất cần có độ tơi xốp cao và ẩm ướt quanh năm để thoát nước tốt. Điều kiện này giúp cây sa nhân phát triển mạnh mẽ và cho năng suất tốt.

cay-sa-nhan
Đặc điểm của cây sa nhân

Đặc điểm sinh lý 

Sa nhân là loài cây mà thích môi trường ẩm và ưa sự bảo vệ từ ánh sáng mặt trời. Cây sa nhân phát triển tốt dưới tán rừng với độ tán che khoảng 0,5-0,6. Khi được chiếu sáng trực tiếp, cây sa nhân không thể phát triển tốt và lá cây có thể bị vàng.

Cây sa nhân sống dưới tán rừng, đặc biệt là trong các thung lũng và khe núi, với một môi trường có độ ẩm không khí cao và mát hơn (nhiệt độ không khí thấp) so với các vị trí không có bóng cây. Điều kiện này làm cho cây sa nhân có thể sinh trưởng tốt và đạt năng suất quả cao.

Sa nhân là loại cây ưa ẩm và có nhu cầu cao về các chất khoáng dinh dưỡng NPK, đặc biệt là đạm và kali. Điều này đòi hỏi cây sa nhân nên được cung cấp đủ chất dinh dưỡng này để phát triển và đạt được năng suất tốt.

Phương thức trồng Sa nhân xen dưới tán rừng

Trồng sa nhân dưới tán vườn cây ăn quả

Trồng sa nhân dưới tán các vườn cây ăn quả là một mô hình chưa phổ biến nhưng có tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, vì môi trường của vườn cây ăn quả không giống với môi trường dưới tán rừng tự nhiên mà sa nhân thích hợp sinh trưởng, nên việc áp dụng mô hình này cần được nghiên cứu và điều chỉnh. Dưới đây là một số mô hình trồng sa nhân dưới tán cây ăn quả:

– Vườn quả trám đen + sa nhân ( mật độ trám đen: 10x5m).

– Vườn quả trám trắng + sa nhân ( mật độ trám trắng: 10x5m)

– Vườn quả (hay rừng dẻ: Castanopsis borsi) + sa nhân (mật độ cây dẻ: 7x7m)…

  Tổng hợp 12 tác dụng tuyệt vời của rong biển đối với sức khỏe 

Trồng sa nhân dưới tán rừng

Trồng sa nhân dưới tán rừng là một phương pháp phổ biến để trồng cây sa nhân trên đất tốt với khí hậu ẩm hoặc ẩm ướt. Dưới đây là một số mô hình trồng sa nhân dưới tán rừng:

– Trồng rừng mỡ + sa nhân

– Trồng rừng lát hoa + sa nhân

– Trồng rừng cây quế + sa nhân

– Trồng rừng vầu + sa nhân

– Trồng rừng trúc + sa nhân

– Bảo vệ, phát triển sa nhân mọc tự nhiên dưới tán các rừng gỗ tự nhiên nghèo kiệt.

cay-sa-nhan
Trồng sa nhân dưới tán rừng

Kỹ thuật trồng sa nhân dưới tán rừng

Chọn nơi trồng

  • Chọn các loại rừng trồng và rừng gỗ tự nhiên có độ tán che từ 0,5-0,6.
  • Chọn đất tốt, giàu mùn, đủ ẩm quanh năm và có khả năng thoát nước tốt.
  • Chọn nơi trồng ở khe núi, khe suối.
  • Không thể trồng sa nhân ở các vùng đất trống hoặc ở đồi núi trọc.

Trồng sa nhân bằng thân ngầm

– Nhổ cây sa nhân có độ tuổi từ 1-2 tuổi, nhẹ nhàng nhổ gốc cây sa nhân mà mang theo 1-2 đoạn thân ngầm và rễ dài khoảng 30-50cm. 

– Chú ý giữ ẩm đất, để rễ và thân ngầm không bị khô và làm sấy chết thân ngầm, cắt ngang phần thân khí sinh. Như vậy, ta đã có cây sa nhân trồng bằng thân ngầm.

  • Thời vụ trồng: vào mùa xuân.
  • Cuốc hố: nên cuốc hố trước 1 tháng, kích thước hố trồng là 50 x 30 x 10cm. Cự ly giữa các cây 1,5 x 2m.
  • Mật độ: trồng sa nhân với mật độ 3333 cây/ha.
  • Kỹ thuật trồng: đặt thân ngầm nằm ngang trong hố, để phần thân khí sinh còn lại trên mặt đất. Sau đó, lấp đất chặt chẽ và vững chắc quanh gốc sa nhân.

Trồng sa nhân bằng cây con từ hạt

  • Xử lý hạt: Chọn các quả sa nhân già, có hạt đều và to để vào chậu, xoa nhẹ để tách hạt. Đặt hạt vào túi vải và khử trùng bằng cách ngâm túi vào dung dịch thuốc tím, nồng độ 5‰ trong 10-15 phút, sau đó rửa sạch hạt, tiếp tục ngâm trong nước ấm ở nhiệt độ 25-30°C trong 5-6 giờ. Sau đó, để hạt ráo nước và tiếp tục gieo.
  • Ươm cây con: Rắc hạt đều sau khi đã xử lý lên mặt đất trong luống gieo, phủ một lớp mỏng đất mịn lên trên. Sau đó, tưới nước đều. Sau 15 ngày, cây con sẽ nẩy mọc và sau 25 ngày, có thể lấy các cây con đó và cấy vào bầu (có kích thước 10x14cm).
  • Xếp bầu thành luống dưới tán cây hoặc giàn che, đảm bảo độ che từ 0,5-0,6 và chăm sóc thường xuyên, làm cỏ, tưới nước đều đặn, và phòng trừ sâu bệnh hại cây ươm.
  • Tiêu chuẩn cây con để xuất vườn: Tuổi cây 3-4 tháng, chiều cao cây 15-20cm, số lá trên cây 5-6 lá.
  • Thời vụ trồng: mùa xuân.
  • Chuẩn bị đất trồng: làm sạch vùng đất dưới tán cây.
  • Kích thước hố trồng: 20x20x15cm.
  • Mật độ trồng: 3333 cây/ha (1,5x2m).
  • Kỹ thuật trồng: Đào hố trước 1 tháng. Sau đó, đặt bầu vào giữa hố, lấp đất xung quanh bầu, và nhồi chặt quanh gốc cây.

Cách chăm sóc và bảo vệ cây Sa nhân

  • Luôn kiểm tra và loại bỏ các cây xâm lấn sa nhân. Các cây xâm lấn như cỏ dại hoặc cây khác có thể cạnh tranh với sa nhân về nguồn sáng, nước và chất dinh dưỡng. Vì vậy, cần thường xuyên kiểm tra và loại bỏ những cây này để sa nhân có không gian và điều kiện phát triển tốt.
  • Điều chỉnh độ tán che của tán rừng để đảm bảo rằng cây sa nhân có đủ ánh sáng nhưng không bị tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời. Độ tán che nên dao động trong khoảng 0,5-0,6.
  • Đề phòng sự phá hoại từ gia súc và thú rừng. Gia súc và thú rừng có thể gặm hoặc đào lấp cây sa nhân, gây hại cho sự phát triển của cây. Cần đảm bảo hàng rào hoặc biện pháp phòng ngừa khác để bảo vệ cây sa nhân khỏi sự tấn công của gia súc và thú rừng.
  • Loại bỏ các cây sa nhân già, đặc biệt là những cây trên 8 tuổi. Loại bỏ các cây già sẽ tạo điều kiện cho các chồi non phát triển và mang lại năng suất tốt hơn cho cây sa nhân.
  • Bón phân để cung cấp chất dinh dưỡng cần thiết cho cây sa nhân. Nếu cây sa nhân phát triển không tốt, có thể bón thêm phân để cung cấp các chất dinh dưỡng thiếu hụt và giúp cây phát triển mạnh mẽ hơn.
  Cách trồng cây sả Thủy canh, để trang trí, đuổi muỗi trong nhà, ai cũng làm được.
cay-sa-nhan
Cây sa nhân – cách chăm sóc và bảo vệ

Thu hoạch và phân loại cây Sa nhân

Sau khi trồng cây sa nhân trong khoảng 2-3 năm, cây sẽ bắt đầu cho quả và có thể thu hoạch liên tục trong 5 năm. Thời điểm thu hoạch tốt nhất là vào tháng 7-8 trong lịch dương. Việc thu hoạch quá sớm hoặc quá muộn sẽ ảnh hưởng đến chất lượng hạt. Cần chú ý thu hoạch cẩn thận để bảo vệ cây mẹ cho mùa sau.

Quả sa nhân sau khi thu hoạch cần được phơi khô trong khoảng 4-5 ngày ở nơi khô thoáng. Để quả khô nhanh hơn, có thể sử dụng than củi để sấy quả ban đêm.

Mỗi 10kg quả tươi sau khi phơi khô sẽ thu được khoảng 1,5-1,8kg quả khô và có thể bóc được khoảng 0,7-0,8kg hạt.

Mỗi hecta của cây sa nhân có thể cho khoảng 100-150kg quả khô.

Phân loại sa nhân thương phẩm:

  • Sa nhân hạt sau (loại 1): Quả có màu vàng sẫm, kẽ gai thưa, khi bóc thấy vỏ róc, quả còn cứng, hạt có màu vàng, giữa hạt có chấm màu đen hoặc hung, khi nhai hạt có vị chua và cay nồng.
  • Sa nhân non (loại 2): Thu hoạch quả khi chưa chín, hạt có màu trắng hoặc hơi vàng, có vết nhăn, vị cay nhưng không chua.
  • Sa nhân vụn (loại 3): Quả bị vụn do kỹ thuật phơi không đúng, ít cay.
  • Sa nhân đường (loại 4): Quả chín quá lâu, thu hoạch sau 5-7 ngày. Quả mềm có vị ngọt, không cay, ít tinh dầu, khó bảo quản vì dính và dễ bị ẩm và mốc. Quả có hình dạng rời ra và có màu đen.

FAQ: Những câu hỏi thường gặp về cây sa nhân

1. Cây sa nhân có thể trồng dưới tán rừng nào?

Cây sa nhân có thể trồng dưới tán rừng mà có độ tán che khoảng 0,5-0,6. Các loại rừng trồng và rừng gỗ tự nhiên có thể được chọn để trồng cây sa nhân, giúp tạo điều kiện tốt cho sự phát triển và sinh trưởng của cây.

2. Cách phân loại sa nhân thương phẩm như thế nào?

Sa nhân thương phẩm được phân loại thành 4 loại:

– Sa nhân hạt sau (loại 1): Quả có màu vàng sẫm, kẽ gai thưa, vỏ róc, hạt vàng với chấm màu đen hoặc hung, hạt có vị chua và cay nồng.

– Sa nhân non (loại 2): Quả thu hoạch khi chưa chín, hạt trắng hoặc hơi vàng, có vết nhăn, vị cay mà không chua.

– Sa nhân vụn (loại 3): Quả bị vụn do kỹ thuật phơi không đúng, ít cay.

– Sa nhân đường (loại 4): Quả chín quá muộn, quả mềm, hơi ngọt, không cay, ít tinh dầu, khó bảo quản vì dính và dễ bị ẩm và mốc. Quả có hình dạng rời và màu đen.

3. Quy trình thu hoạch và phơi khô cây sa nhân như thế nào?

Thời điểm thu hoạch tốt nhất cho cây sa nhân là trong tháng 7-8 (theo lịch dương). Quả sau thu hoạch cần được phơi khô trong khoảng 4-5 ngày ở nơi khô ráo. Để quả khô nhanh hơn, có thể sử dụng than củi để sấy quả ban đêm. Mỗi 10kg quả tươi sau khi phơi khô sẽ thu được khoảng 1,5-1,8kg quả khô và 0,7-0,8kg hạt. Quy trình này giúp bảo quản và sử dụng cây sa nhân một cách hiệu quả.

cay-sa-nhan

Chúng ta đã khám phá các đặc điểm, cách trồng và chăm sóc cây sa nhân. Cây sa nhân là một cây thuốc, cây dược liệu quý, có khả năng trị các bệnh về đường ruột và tiêu hóa kém. Ngoài ra, sa nhân cũng được sử dụng làm gia vị hương liệu trong ẩm thực. Việc trồng sa nhân dưới tán rừng và tăng cường bảo vệ và phát triển cây sa nhân tự nhiên là một phương pháp hiệu quả và bền vững. Hãy chia sẻ bài viết này để lan truyền thông tin về công dụng và lợi ích của cây sa nhân đến nhiều người khác nhau.

You May Also Like

About the Author: admin

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *